ตามรอยพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จประพาสธารเสด็จ

รััตนโกสินทร์ศก 120 (พ.ศ.2444) 7 พฤษภาคม พ.ศ.2444 วันที่ 7 พฤษภาคม ร.ศ.120 ตรงกับวันอังคาร แรม 5 ค่ำ เดือน 6 ปีฉลูตรีศก จ.ศ. 1263 ตั้งแต่นี้มาฝนไม่มี เพิ่งได้รู้ครั้งแรก ว่าเกาะพงันธารเสด็จถึงน้ำแห้ง เพราะฉะนั้นจึงไม่ได้แวะ     วันที่ 8 พฤษภาคม ร.ศ. 120 ตรงกับวันพุธ แรม 6 ค่ำ เดือน 6 ปีฉลูตรีศก จ.ศ. 1263 ..เรือมาถึงเกาะริดังมีพายุฝน .. เสด็จประพาสชวา วันที่ 21 กรกฎาคม ร.ศ. 120 ตรงกับวันอาทิตย์ ขึ้น 6 ค่ำ เดือน 9 ปีฉลูตรีศก จ.ศ. 1263 เวลาเช้า 4 โมงถึงเกาะพงันจอดที่อ่าวเสด็จขึ้นบกเขาตัดทางใหม่พ้นจากทางเดิมหน่อยหนึ่ง สำหรับขึ้นไปที่ถางไว้ใหม่จะทำศาลาอีกหลังหนึ่ง ที่ตรงนั้นมีศิลาใหญ่แผ่นหนึ่ง ท่าทางดีน่าจารึก เดินขึ้นไปที่ จ.ป.ร. ไปธารมะยม มาแล้ว ดูที่นี่ช่างขึ้นง่ายขึ้นดายจารึกเลขที่ก้อนศิลาตั้งบรรทัดใหม่ แล้วกลับลงมาอาบน้ำที่ที่เคยอาบ แล้วกินข้าวกลางวัน กะที่ให้เขาปลูกศาลาใหม่อีกหลังหนึ่ง เสร็จแล้วกลับลงมาลงเรือ เวลาค่ำามีแฟนซีเดรสดินเนอร์ ลูกเอียดแต่งเป็นสุสุหุนันผัดหน้าเขียนคิ้วเขียนหนวดดูเหมือนดี เราแต่งวิลันดานุ่งกางเกงโสร่งเสื้อแขนแคบสวมสลิปเปอร์ กรมดำรงแต่งเป็นลูกเอียดเมื่อเจ็บกำลังติดอกไก่ หมอไรเตอร์แต่งเป็นหมอแก่ พระยาชุลยุทธแต่งเป็นหมอทหาร อาภาเป็นปันหยี กรมพิทยเป็นคนถือร่มของมิสเตอร์เวลเลตเต ชื่ออารุณ เสรฐวงศ์ เป็นยาคูส หลวงฤทธิ เป็นคนขับรถ พระยาพิชัยเป็นโนรา ลูกเอียดน้อยเป็นผู้จูงราชโกษาคนตาบอดขอทาน จิระ กรมมหิศรเป็นพวกเล่นอุงคลุง หญิงเล็กเป็นระตู หญิงเล็กเป็นระเด่นอายู นอกนั้นก็แต่งต่างๆเหมือนบ้างไม่เหมือนบ้างค่อนข้างจะอยู่ข้างไม่เหมือนหลายคน เดิมเขาคิดกันว่าจะมีการดื่มให้พร แต่ไปเกณฑ์ให้ดุ๊กเป็นผู้ดื่ม ซึ่งเป็นธรรมเนียมต้องไม่ยอมอะไรต่างๆเกๆกะๆ เราก็เลยให้เลิกเสีย เลิกเวลาทุ่ม 4 เศษ เวลา 7 ทุ่มเรือออก วันที่ 22 กรกฎาคม ร.ศ.120 ตรงกับวันจันทร์ ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 9 ปีฉลูตรีศก จ.ศ. 1263 เวลาเช้า 3 โมง ถึงชุมพร แวะรับปลา เวลา 5 โมงเช้า ออกเรือจากชุมพร ข้ามไปศรีมหา ราชา . รัตนโกสินทร์ศก 124 (พ.ศ.2448) 24 มิถุนายน พ.ศ. 2448 วันที่ 24 เวลาย่ำรุ่งครึ่งถึงเกาะพงันแขวงเมืองไชยา ทอดเรือพระที่นั่งตรงอ่าวธารเสด็จ เวลาเช้า 4 โมง เสด็จขึ้นประพาสมีราษฎรเฝ้าเสด็จขึ้นทอดพระเนตรศาลาสร้างใหม่บนเนินสูงยังไม่แล้วๆเสร็จขึ้นไป ณ ที่จารึกอักษรพระนาม จ.ป.ร. ชั้นที่หนึ่ง โปรดเกล้าฯให้จารึกศักราช 1267 เดิมเปนเครื่องหมายในการเสด็จประพาสอีกครั้งหนึ่ง แล้วเสด็จกลับมาสรงน้ำ ณ ที่ซึ่งเคยสรง และเสวยอาหารกลางวันในศาลาเดิมที่นี้ เสวยแล้วเสด็จทรงเรือไฟชุมพรไปประพาสหาดทรายในอ่าวธารประเวศ บ่าย 5 โมงเสด็จกลับเรือพระที่นั่ง เวลาทุ่มเศษออกเรือพระที่นั่งจากเกาะพงัน วันที่ 25 เวลาเช้า 4 โมง ถึงบ้านจะทิ้งพระ อำเภอปละท่า แขวง เมืองสงขลา       9 กรกฎาคม พ.ศ.2448     วันที่ 9 เวลาเช้าโมงหนึ่ง เรือพระที่นั่งมหาจักรีถึงเกาะพงัน ทอดตรงธารเสด็จเวลาเช้า 3 โมงเสด็จเรือพระที่นั่งกรรเชียงขึ้นประพาส มีข้าราชการแลราษฎรมณฑลชุมพรมาคอยรับเสด็จเหมือนคราวก่อน โปรดเกล้าฯ พระราชทานแจกเสมาแก่เด็กแล้ว ทรงพระราชดำเนิรไปที่ต้นธารที่เคยสรง ประทับสรงน้ำแล้วเสด็จมาเสวยเครื่องว่างที่ศาลาริมธารนั้น แล้วเสด็จกลับถึงเรือพระที่นั่งมหาจักรีเวลาเที่ยงเศษ เวลาบ่ายโมงหนึ่งเรือพระที่นั่งมหาจักรีออกเดิร บ่าย 3 โมงเศษถึงเกาะงัวตาหลำ อยู่ในหมู่ช่องอ่างทอง เรือพระที่นั่งทอดในช่องเกาะ แล้วเสด็จลงประทับเรือพระที่นั่งกรรเชียงไปขึ้นเรือกลไฟเทวาสุราราม ทอดพระเนตรหมู่เกาะแลทรงฉายรูปแล้วเสด็จกลับเรือพระที่นั่งมหาจักรีเวลา 2 ยาม เรือพระที่นั่งมหาจักรีออกจากเกาะในหมู่ช่องอ่างทอง วันที่ 10 .บ่าย 5 โมงถึงเมืองกำเนิดนพคุณ .. รัตนโกสินทร์ศก 128 (พ.ศ. 2452) 23 พฤษภาคม พ.ศ.2452 .ทอดสมอเรือพระที่นั่งที่ปากน้ำเมืองชุมพร . เวลา 2 ยามออกเรือพระที่นั่งตั้งเข็มทางทิศใต้เบี่ยงไปข้างตวันออก วันที่ 23 พฤษภาคม เวลาย่ำรุ่ง 40 นาทีทอดสมอเรือพระที่นั่งที่เกาะเต่าด้านเหนือ เวลาบ่าย 2 โมงครึ่งออกเรือพระที่นั่งไปเกาะพงัน ไปทางทิศเหนือแห่งเกาะแล้วจึงวกมาทางด้านตวันออก เวลาย่ำค่ำ 30 นาทีทอดสมอเรือพระที่นั่งหน้าเกาะพงันด้านตวันออก วันที่ 24 พฤษภาคม เวลาเช้า 2 โมง 45 นาทีเสด็จพระราชดำเนิรขึ้นประพาสเกาะพงันถึง จ.ป.ร. ที่ 1 ทรงจารึกศักราช 1271 ที่ก้อนศิลาใหญ่หมายจุลศักราชเสด็จประพาส แล้วเสด็จกลับมาสรงน้ำที่ธารเสด็จแลเสวยกลางวันที่พลับพลาปลายลำธาร เสด็จกลับลงเรือพระที่นั่ง เวลาบ่าย 2 โมงครึ่งออกเรือพระที่นั่งไปเกาะสมุย ทอดสมอเรือพระที่นั่งที่หน้าเกาะสมุยด้านเหนือ คือหน้าแม่น้ำ เวลาบ่าย 4 โมงครึ่งประทับแรม วันที่ 25 พฤษภาคม เวลาย่ำรุ่ง ออกเรือพระที่นั่งกลับไปทอดที่เกาะพงันด้านที่เรียกว่าวกกะตุ่มเวลาเช้าโมงครึ่ง ครั้นเวลาเช้า 5 โมงออกเรือพระที่นั่งข้ามไปทิศตวันตกไปช่องอ่างทอง เวลาบ่ายโมง 40 นาทีถึงหมู่เกาะช่องอ่างทอง ทอดสมอเรือพระที่นั่งหน้าเกาะสามยอดด้านใต้ประทับแรม วันที่ 26 พฤษภาคม เวลาย่ำรุ่ง ออกเรือพระที่นั่งข้ามไปปากน้ำเมืองหลังสวน เวลาเช้า 4 โมงครึ่งทอดสมอเรือพระที่นั่งที่ปากน้ำเมืองหลังสวน .. เอกสารอ้างอิง กรมพระสมมตอมรพันธ์ จดหมายเหตุพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าฯเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสแหลมมลายู คราว ร.ศ. 107 และ 108 พระนคร :โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2467 กรมพระสมมตอมรพันธ์. จดหมายเหตุ พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่- หัว เสด็จประพาสแหลมมลายู คราว ร.ศ. 109, ร.ศ. 117, ร.ศ. 119, ร.ศ. 124, ร.ศ. 128. พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2467 เจ้าฟ้าฯกรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช. จดหมายเหตุพระบาทสมเด็จพระจุลจอม เกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสหัวเมืองในแหลมมลายู คราว ร.ศ. 117 ร.ศ.118 ร.ศ. 119 รวม 3 คราว. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2471 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ระยะทางเสด็จพระราชดำเนินประพาสทางบก ทางเรือ รอบแหลมมลายู รัตนโกสินทร์ศก 109 เล่ม 2 พระนคร : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2507 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ระยะทางเที่ยวชวากว่าสองเดือน เมื่อ ร.ศ. 115. กรุงเทพ : โรงพิมพ์พระจันทร์, 2516 พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าอยู่หัว. เสด็จประพาสแหลมมลายู เมื่อรัตนโกสินทร์ศก 108, 109, 120. พระนคร : โรงพิมพ์ไท, 2468. พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. จดหมายเหตุรายวันเมื่อเสด็จประพาสชวา ครั้งหลัง ร.ศ. 120 (2444) พระนคร : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2504 อ่านต่อ